۰۸ تير ۱۳۸۳
♦ كتاب مشروطه ايراني اثر دكتر ماشاءالله آجوداني

مشروطه ايراني : كتابي كه بايد قدر دانست و بر صدر نشانيد
( معرفي كتاب مشروطه ايراني- ماشاءالله آجوداني-نشر اختران-چاپ دوم- تهران – 1383)

مشروطه و جنبش مشروطيت، در فراز و نشيب تاريخي سرزمين ما، هماره نقطه عطفي بوده ست. حتي اگر يك قرن هم از خيزش مشروطه گذشته باشد باز ذوق ايراني در برابر چنين خيزشي شكوفاست. شايد بدان دليل كه مشروطيت ، نقطه تحول و پس زمينه مبارزاتي شد كه همچون رشته اي دراز تا به امروز كش آمده ست. همچون الگويي كه بي سروته مانده ست يا مثل تصويري كه روي بوم نقاشي كرده باشي و بعد خط خطي! آن وقت بايد از پشت خط و خطوطي كه خودت روي نقشت انداخته اي ، واقعيت را جستجو كني...
كتب و تاليفاتي كه درباره مشروطيت به رشته تحرير درآمده اند ، هر يك ويژگي هايي دارند كه به نوبه خود شايان توجه خاصي ست .اما قدر مسلم تاريخ بيداري ايرانيان كه شامل روزنوشت هاي ناظم الاسلام كرماني ست و همچنين تاريخ مشروطه احمد كسروي كه خود در بطن ماجرا بوده اند و آنچه نگاشته اند از آنچه ديده اند برآمده ست ، اهميت بيشتري دارند.اين دو كتاب در واقع پژواك بي كم و كاست صداي انقلاب مشروطه اند كه برصفحات كاهي كتاب فروريخته اند و خواننده در پس واژه ها خود را در كنار قطار مجاهدان بهارستان و در دفتر محقر روزنامه ها احساس مي كند ، مشروطه را در مشت مي گيرد و فريادش مي زند و حتي گاه روي صندلي مجلس مي نشيند و اگر شد نطق پيش از دستور مي دهد. اما اين دو كتاب تا حد زيادي از تحليل هاي مفهوم شناختي برگرفته از علوم سياسي جديد خالي ست. در واقع تا اندازه زيادي با وقايع نگاري پهلو مي زند.
اما تاريخ مشروطه دكتر مهدي ملك زاده ضمن اين كه به جهت نزديكي نگارنده باملك المتكلمين از مبارزان مشروطه خواه ، رنگ و جلاي وقايع نگارانه دارد ، كوشيده ست به جهت فاصله اي كه با انقلاب مشروطه دارد ، صبغه تحليلي و معرفت شناسي هم پيدا كند. چنين ويژگي و امتيازي در آثاري كه غربيان متاثر از انقلاب مشروطه نوشته اند نيز مشهود ست. همچون انقلاب مشروطيت ايران اثر ادوارد بروان... و البته كتاب هاي فريدون آدميت در اين ميان رتبه اول را به خود اختصاص داده ست. چراكه آدميت كوشيده ست به كنه نگره هاي نهفته در بطن مشروطيت رفته و مفهوم شكافي كند.
اما كتابي كه اخيرا تحت عنوان " مشروطه ايراني " از سوي نشر اختران و به قلم دكتر ماشا  الله آجوداني چاپ شده ست ، كتابي داراي همه اين ابعاد ست. احسان يار شاطر در بهار 77 و در مجله ايرانشناسي درباره اين كتاب مي نويسد:
"من هيچ كتابي را نمي شناسم كه مانند اين كتاب مشكل عميق و اساسي ايران را در دوران معاصر براي پيشرفت علمي و صنعتي و اقتصادي به درستي آشكار كرده باشد و تباين اصول تمدن غربي را با عادات و آيين هاي سنتي ما به دست داده باشد. اگر امروز بخواهم يك كتاب فارسي را درباره تاريخ مشروطيت مقدم بر ساير كتب توصيه كنم همين كتاب مشروطه ايراني دكتر آجوداني ست كه آن را بيش از هر كتاب ديگري روشنگر كيفيت شكل گرفتن اين مشروطه و آب و هواي خاص آن و شامل سيري در آثار اصيل دوران جنبش مشروطه و پيشينه آن مي دانم. "
 در واقع مشروطيت از جمله مضاميني ست كه فراوان جاي كار و پژوهش دارد و تا سال ها و سده ها مي تواند دستمايه آثار تحقيقي متعدد شود و كتاب دكتر آجوداني در نوع خود مي تواند نخستين حلقه از اين زنجيره باشد . كتابي كه به تعبير جواد طباطبايي " دريچه نويي به گستره انديشه تجدد خواهي ايرانيان باز كرده  و پرتوي بر برخي از زواياي ناشناخته آن افكنده ست."
كتاب 560 صفحه دارد كه با پيشگفتار نسبتا جامعي آغاز مي شود. نويسنده در پيشگفتار به زيرساخت هاي زباني و ذهني و تاريخي ايرانيان اشاره مي كند و تلاششان در جهت آشنا سازي اين مفاهيم جديد با آنچه در پس ذهن خود اندوخته اند  و البته با چنين مفاهيمي فرسنگ ها فاصله دارد، و در نتيجه به رويكردي نو مي گرايد و مي نويسد:
" بررسي تاريخ جديد ايران بدون در نظر گرفتن اين تقليل و تطبيق دادن ها و مهم تر از آن بدون درك و شناخت صحيح تجربه هاي زباني و تاريخي مردم ما ، به سوء تفاهم هاي جدي منجر خواهد شد . سوء تفاهم هايي كه حاصل آن بدخواني و بدفهمي متون تاريخي و تفسير نارواي واقعيت هاست كه گاه كار را خواسته يا ناخواسته به تحريف تاريخ نيز مي كشاند."( ص10)
در يك نگاه گذرا به فصل بندي كتاب و عناوين فصل ها در مي يابي كه دكتر آجوداني كوشيده ست از ريشه به ماجرا بنگرد.
بخش اول تحت عنوان " قدرت و حكومت" با فصل گذرگاه خشونت و با وقايع نگاري منازعات ميان مشروطه و مشروعه آغاز مي شود.از نكات جالب اثر دكتر آجوداني استفاده و شاهد مثال آوردن از ادبيات و شعر دوره مشروطه ست و اثر او را اين گونه جلاي خاصي پيدا كرده ست. البته دكتر آجوداني چنين رهيافتي را در كتاب مستقلي تحت عنوان " يا مرگ يا تجدد" كه دفتري در شعر و ادب مشروطه ست ، آزموده و در اين كتاب نيم نگاهي به چنين رهيافتي دارد.
تلاش نگارنده در معرفي چهره هاي كمتر مطرح شده مشروطه از جمله ثقه الاسلام تبريزي تلاشي در خور ستايش ست.تلاشي كه خواننده را با واقعيت باورمندي هاي روشنفكران اسلامي دوره مشروطه بيشتر و عميق تر آشنا مي كند. سپس نويسنده به تلقي شيعه از حكومت پرداخته و مي كوشد تاريخ به مذهب آميخته سرزمينش را در برابر نهضت مشروطه به تحليل كشد. چنين نگاه ژرف نگرانه اي باعث مي شود خواننده در يك ظرف زماني محدود نشود و ذهنش را براي دريافتن ريشه هاي انقلاب تا دورهاي تاريخ سرزمينش پرواز دهد .
بررسي ولايت فقيه دردوره قاجار  تلاشي در همين راستاست و البته مفهوم شناسي تاريخي حكومت اسلامي در دوره اي نزديك تر به عصر مشروطه!فصل " مجتهدان طرفدار نظريه ولايت فقيه " از جمله فصول جالب و خواندني بخش قدرت و حكومت ست. كه بلافاصله به سرفصلي تحت عنوان " روحانيون و قدرت، روشنفكران و آزادي " گره مي خورد. در واقع بخش اول كه چكيده جامع و كاملي از چشم انداز مشروطه ست ، مي كوشد ضمن وقايع نگاري ظريف و باحوصله به تحليل و كالبد شكافي تاريخي بپردازد.
 بخش دوم كتاب تحت عنوان " از دفتر روشنفكري" مي كوشد تاريخ منورالفكري و روشنفكري جامعه ايران را به تصوير كشد، سنت و نوآوري را در برابر هم قرار داده و به چالش بطلبد و سپس به معرفي چهره ها مي پردازد: مشيرالدوله، مستشارالدوله، رشديه، امين الدوله، ملكم از جمله چهره هاي برجسته اي هستند كه دكتر آجوداني به معرفي افكارشان و نقششان در تطور مشروطيت مي پردازد. و اين چنين بريده اي از تاريخ پرتلاطم ايران در برابر نگاه خواننده قرار مي گيرد . بريده اي كه تكه مهمي از پازل تحول جامعه ايراني ست و دريافتش جز با مطالعه مو به موي سير تحولات مفهوم شناختي جامعه ميسر نيست . چنين دريافتي با تلاش و تحقيق موشكافانه دكتر آجوداني تا حد زيادي به سرمنزل امكان مي رسد.
 كتاب دكتر آجوداني مشروطه را از نو در برابر نگاهمان قرار مي دهد و موفق مي شود بوم نقاشي را از خطوط سياه پاك كند تا واقعيت را بهتر ببينيم. كتابي كه به تعبير ايرج افشار " از امهات آثاري ست كه بايد قدر دانست و بر صدر نشانيد."